صفحه اصلی » اخلاق و عرفان » اسلام در چه مواردی دروغ گفتن را مصلحت دانسته و جایز شمرده است؟

اسلام در چه مواردی دروغ گفتن را مصلحت دانسته و جایز شمرده است؟

اسلام در چه مواردی دروغ گفتن را مصلحت دانسته و جایز شمرده است؟Reviewed by کارشناس دینی on Mar 1Rating:

پاسخ اجمالی:

به طور کلی در هر موردی که دروغ گفته شود و مقصود از آن دفع شرّ و زیانی از مسلمانی باشد یا هدف اصلاح بین مردم باشد، نه تنها دروغ گفتن حرام نیست بلکه زیبا و پسندیده است. زیرا این دروغ دیگر کلید گناهان نیست بلکه نیکوکاری و احسان به مردم است. البته اینگونه دروغ هم وقتی مجاز و پسندیده است که راستگویی ممکن نباشد در این صورت است که دروغ جائز یا واجب می شود و گفتن سخن راست ممنوع یا حرام می گردد.

پاسخ تفصیلی:

با توجه به اینکه دروغ یکی از گناهان کبیره است و در حقیقت کلید سایر گناهان می باشد، باید همواره انسان از آن پرهیز نماید، امّا گاهی همین گناه کبیره، جائز گشته و زمانی واجب می شود. پس بر ما واجب است که شرایطی را که در آن دروغ جائز یا واجب می شود بشناسیم.و پاره ای از این موارد را که در کتب فقهی استدلالی آمده است می آوریم:

۱ـ ضرورت و اضطرار اگر حفظ جان و مال شخص یا برادر دینی، متوقف بر دروغ گفتن باشد، انسان می تواند مرتکب دروغ شود، چرا که دروغ مزبور، موجب حفظ جان و مال محترمی است و اهمیت شارع مقدس نسبت به جان و اموال مسلیمن از اموری بدیهی و مسلم است.
و ادله متعددی بر جواز دروغ در موارد ضرورت و اضطرار وجود دارد، یکی از این ادله آیه مبارکه مَنْ کَفَرَ بِاللَّهِ مِنْ بَعْدِ إیمانِهِ إِلاَّ مَنْ أُکْرِهَ وَ قَلْبُهُ مُطْمَئِنٌّ بِالْإیمانِ وَ لکِنْ مَنْ شَرَحَ بِالْکُفْرِ صَدْراً فَعَلَیْهِمْ غَضَبٌ مِنَ اللَّهِ وَ لَهُمْ عَذابٌ عَظیمٌ(۱) (کسانی که بعد از ایمان کافر شوند- بجز آنها که تحت فشار واقع شدهاند در حالی که قلبشان آرام و با ایمان است- آری، آنها که سینه خود را برای پذیرش کفر گشودهاند، غضب خدا بر آنهاست و عذاب عظیمی در انتظارشان!)
این آیه مبارکه دلالت دارد بر این که اظهار کفر از روی اجبار و اکراه منعی ندارد، بلکه به خاطر ضرورت و حفظ جان رواست.
در آیه دیگری آمده است: لا یَتَّخِذِ الْمُؤْمِنُونَ الْکافِرینَ أَوْلِیاءَ مِنْ دُونِ الْمُؤْمِنینَ وَ مَنْ یَفْعَلْ ذلِکَ فَلَیْسَ مِنَ اللَّهِ فی شَیْءٍ إِلاَّ أَنْ تَتَّقُوا مِنْهُمْ تُقاهً وَ یُحَذِّرُکُمُ اللَّهُ نَفْسَهُ وَ إِلَی اللَّهِ الْمَصیرُ.(۲) افراد باایمان نباید به جای مؤمنان، کافران را دوست و سرپرست خود انتخاب کنند و هر کس چنین کند، هیچ رابطهای با خدا ندارد (و پیوند او بکلّی از خدا گسسته میشود) مگر اینکه از آنها بپرهیزید (و به خاطر هدفهای مهمتری تقیّه کنید). خداوند شما را از (نافرمانی) خود، بر حذر میدارد و بازگشت (شما) به سوی خداست. طبق این آیه کریمه اگر شخصی به طور واضح می بیند که اگر اظهار دوستی کفار را نکند، جان و مالش در خطر قرار می گیرد. در اینجا اظهار محبت به ایشان بلامانع است. یعنی در اصل اظهار محبت و ولایت کفار، امری حرام است و حتی سبب خروج از دین می شود، امّا در مقام ضرورت و حفظ جان دارای حرمت نمی باشد.
و روایات نیز این مضمون را می رساند: « ما من شئ الا وقد احلّه الله لمن اضطرّ الیه «هیچ امر حرامی نیست مگر اینکه خداوند متعال، آنرا برای شخص مضطرّ حلال کرده است.(۳)
۲ـ اصلاح بین برادران مؤمن
یکی از جاهائی که دروغ جائز است، اراده اصلاح بین دو نفر می باشد و از این رهگذر، اگر دو نفر یا دو طائفه با یکدیگر کدورت و دشمنی داشته باشند و شخصی در جهت ایجاد صلح بین آنها برآید و به این نیت، دروغ بگوید، عملی حرام بجا نیاورده است. در این رابطه اخبار زیادی وجود دارد.(۴) و در روایتی از پیامبر گرامی اسلام آمده است: یا علی خداوند کذبی را که در راه اصلاح بین مردم باشد دوست می دارد و کذبی را که موجب فساد شود مبغوض می دارد.(۵) و در روایت دیگر از امام صادق آمده است: که انسان مصلح کاذب شمرده نمی شود.(۶) و امام خمینی به این دو روایت برای جواز کذب در موارد اصلاح تمسک کرده است.(۷)
۳ـ نیرنگ در جنگ: در نبرد میان حق و باطل، نیرنگ و با زیرکی تمام، دشمن را فریب دادن، موجب تقویت حق و ضعف باطل می شود و بدین جهت پسندیده است. در روایتی از امام صادق (ع) از پیامبر آمده است: در سه مورد کذب نیکوست، که از جمله آن سه مورد خدعه و نیرنگ در جنگ است. و در روایت دیگر آمده است: که هر کذبی مورد سوال و بازخواست قرار می گیرد مگر در سه مورد که یکی از آن سه مورد خدعه و نیرنگ در جنگ است.(۸)
خلاصه و نتیجه گیری: به طور کلی در هر موردی که دروغ گفته شود و مقصود از آن دفع شرّ و زیانی از مسلمانی باشد یا هدف اصلاح بین مردم باشد، نه تنها دروغ گفتن حرام نیست بلکه زیبا و پسندیده است. زیرا این دروغ دیگر کلید گناهان نیست بلکه نیکوکاری و احسان به مردم است. البته اینگونه دروغ هم وقتی مجاز و پسندیده است که راستگویی ممکن نباشد در این صورت است که دروغ جائز یا واجب می شود و گفتن سخن راست ممنوع یا حرام می گردد.
در پایان باید این نکته را توجه داشت که دروغ مصلحت آمیز، فقط در موارد فوق، یعنی مواردی که ترک آن موجب محذورات و زیانهائی می شود که جبران آن غیر ممکن است می باشد. ولی دروغ به منظور استفاده مادی یا بدست آوردن منافع شخصی و نظائر آن، جزء دروغ مصلحت آمیز نیست و قطعاً حرام و مشمول آیات و روایات حرمت دروغ و موجب ذلت و بدبختی دنیا و آخرت خواهد شد.

_____________________________________________

پاورقی:

۱. نحل: ۱۰۶.
۲. آل عمران: ۲۸.
۳. ر.ک: شیخ انصاری، مرتضی، المکاسب، قم، کنگره جهانی شیخ انصاری، اول، ۱۴۱۵ه.ق، ج۲، ص۲۱-۳۱.
۴. شیخ انصاری، المکاسب، ج۲، ص۳۱-۳۲.
۵. حر عاملی، محمد بن الحسن، وسائل الشیعه، قم، موسسه آل البیت، ج۱۲، ص۲۵۲.
۶. حر عاملی،وسائل الشیعه، ج۱۲، ص۲۵۲.
۷. امام خمینی، المکاسب المحرمه، قم، موسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی، اول،۱۴۱۵ه.ق، ج۲، ص۱۳۸.
۸. حر عاملی، وسائل الشیعه، ج۱۲، ص۲۵۲.

منبع: نرم افزار پاسخ

درباره کارشناس دینی

کارشناس دینی
با سلام بنده بعنوان طلبه و کارشناس دینی سایت اسلام سیتی فعالیت دارم. دوستان اگر سوال یا نظری در مورد مطلب بالا دارید میتوانید نظر و سوالتان را از بخش نظرات، ذیل همان مطلب برای ما ارسال کنید. و ان شاء الله ظرف کمتر از 24 ساعت پاسخ شما ذیل سوالتان در همان صفحه درج خواهد شد.

پاسخ دهید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد.