چهارشنبه , آذر ۱ ۱۳۹۶
صفحه اصلی » کلام و عقاید » امام شناسی » علم امام از کجا سرچشمه می گیرد؟

علم امام از کجا سرچشمه می گیرد؟

علم امام از کجا سرچشمه می گیرد؟Reviewed by کارشناس دینی on Jun 26Rating:

علوم خارق‏ العاده ائمه علیهم السلام از کجا سرچشمه مى‏گیرد؟ آیا سخنان آنان در زمینه علوم تجربى نیز معتبر است؟

یکى از آثار درجه اعلاى وجودى امام، علم خارق‏العاده او است و از آنجا که از نظر کمالات وجودى، تأسّى مرتبه «نبى» بوده و در واقع «امامت»، با «نبوت» اتصال و ارتباط بلافصل دارد؛ امام، وارث به حق علوم و کتاب‏هاى همه پیامبران است. امام صادق علیه السلام مى‏فرماید: «همه کتاب‏هاى آسمانى پیامبران گذشته، نزد ما است، اینها را از آنان به ارث برده‏ایم.

همان‏گونه که آنان مى‏خواندند، مى‏خوانیم و همانند آنان از این کتاب‏ها سخن مى‏گوییم. هیچ‏گاه روى زمین، از حجت الهى خالى نخواهد بود و هیچ‏گاه نشده که از او چیزى بپرسند و او بگوید: نمى‏دانم».[۱]

به تناسب درجه وجودى و مقام ولایت امام، علم و معرفت بى‏کران و خارج از درک ما، براى او امرى حتمى است. امام على علیه السلام به این حقیقت، چنین اشاره کرده است: «ما اهل‏بیت، شجره نبوت، جایگاه شایسته رسالت، محل آمد و رفت فرشتگان، خانه رحمت و کمال دانش و معرفت هستیم».[۲]

دانش ائمه علیهم السلام پایدار و همیشگى است. این دانش پیوسته با سرچشمه غیبى خود، در ارتباط است و مدام قوّت پذیرفته و افزایش مى‏یابد.

امام باقر علیه السلام مى‏فرماید: «اگر بر دانش ما افزوده نمى‏شد، بى‏دانش مى‏ماندیم».[۳] امام موسى‏بن جعفر علیه السلام مى‏فرماید: «علم امام داراى سه جنبه و جهت است: علوم مربوط به گذشته، علوم مربوط به زمان آینده، علوم حادث و نوظهور».[۴] امام از آنجا که در مرتبه ویژه‏اى از عالم هستى قرار دارد و وجودش در نقطه اعلاى هستى است؛ به تمامى علوم، معرفت شهودى دارد؛ معرفتى که جایى براى تردید و شک و عدم اطمینان باقى نمى‏گذارد.

از این رو علم امام تنها دانش دور از خطا و خلاف است.

از امام صادق علیه السلام پرسیدند: علم بدون اختلاف، مخصوص امامان است و شما چگونه از آن آگاهى مى‏یابید؟ فرمود: «آگاهى ما هم از این معرفت بى‏اختلاف، مانند آگاهى پیامبر خدا است؛ با این تفاوت که آنچه را پیامبر مى‏دید، ما نمى‏بینیم».[۵] به حسب این رتبه وجودى امام است که حضرت على علیه السلام مى‏فرمود:

«سَلُونِی قَبْلَ أَنْ تَفْقِدُونِی»[۶]؛ «پیش از آنکه مرا از دست بدهید، از من بپرسید».

شگفت آنکه در این جمله، آن حضرت پرسش از علم یا باب خاصى را مطرح نکرده و این دلیل روشنى است بر اینکه امام على علیه السلام، بزرگ‏ترین دانشمندى است که به همه علوم و ظرایف و اسرار آنها احاطه داشته، شارح و مفسّر آنها بوده است. آن حضرت در همه علوم- از الهیات گرفته تا تفسیر، قرائت، فقه، حدیث، اخلاق، قضا، فصاحت و بلاغت و دیگر علوم ادبى تا ریاضیات، طب، شیمى و …- به بالاترین مراتب رسیده بود.[۷]

گفتنى است علم امامان به حقایق هستى از علم الهى سرچشمه گرفته است، لذا اظهارات علمى امامان به اذن خداست و در مواردى است که براى هدایت مردم و یا مصالح دیگر، از خداوند درخواست آن علم را داشته باشند.

امام على علیه السلام و دانش تجربى‏

بسیارى از مردم در زمان صدر اسلام، معتقد بودند: زمین بر شاخ گاو استوار است.

برخى مى‏گفتند: زمین بر روى آب شناور و مانند کشتى توخالى است.

عده‏اى دیگر نیز بر آن بودند که زمین ستون‏هایى دارد که بر کوه قاف استوار است. اما امام على علیه السلام حقیقت روشنى را- که امروزه آن را از بدیهیات مى‏دانیم- بیان فرمود. آن حضرت در عصرى که بشر نه از دانشى برخوردار بود و نه از نظریه جاذبه اطلاعى داشت، مى‏فرماید: «وَ أَنْشَأَ الْأَرْضَ فَأَمْسَکَهَا مِنْ غَیْرِ اشْتِغَالٍ وَ أَرْسَاهَا عَلَى غَیْرِ قَرَارٍ وَ أَقَامَهَا بِغَیْرِ قَوَائِمَ وَ رَفَعَهَا بِغَیْرِ دَعَائِمَ»[۸]؛ «خداوند زمین را آفرید و آن را بدون اینکه او را مشغول سازد، نگه‏داشت و آن را در عین بى‏قرارى، قرار بخشید و بدون پایه برپا نمود و بدون ستون برافراشت».

در برخى از خطبه‏هاى دیگر، فضاى محیط زمین را- که راه‏هایى براى هواى حامل بخار آب گشته و جزر و مد را به وسیله آن به وجود مى‏آورد- توصیف کرده، مى‏فرماید: «ثُمَّ أَنْشَأَ سُبْحَانَهُ فَتْقَ الْأَجْوَاءِ وَ شَقَّ الْأَرْجَاءِ وَ سَکَائِکَ الْهَوَاءِ فَأَجْرَى فِیهَا مَاءً مُتَلَاطِماً تَیَّارُهُ مُتَرَاکِماً زَخَّارُهُ حَمَلَهُ عَلَى مَتْنِ الرِّیحِ الْعَاصِفَهِ وَ الزَّعْزَعِ الْقَاصِفَهِ فَأَمَرَهَا بِرَدِّهِ وَ سَلَّطَهَا عَلَى شَدِّهِ»[۹]؛ «و اطراف آن را باز کرد و فضاهاى خالى ایجاد نمود و در آن آبى که امواج متلاطم آن روى هم مى‏غلتید، جارى ساخت و آن را بر پشت بادى شدید و طوفانى کوبنده‏

حمل کرد؛ پس از آن، باد را به بازگرداندن آن فرمان داد و بر نگه‏دارى‏اش مسلط ساخت».

این سخن، همان نظریه‏اى است که پس از قرن‏ها اثبات شده که: «کره زمین را پوششى از هوا احاطه نموده است (به نام پوشش هوایى جوى)، این محیط هوایى به طبقه‏هاى بزرگى تقسیم مى‏شود که بعضى فوق بعضى دیگر است و در طبقه اول، همه تغییرات جوى صورت مى‏گیرد و باد و باران و ابر و طوفان در آنجا به وجود مى‏آید».[۱۰] ابزارهاى علمى، از اثبات و بیان آموزه‏هاى بلند امام على علیه السلام در زمان حیاتش ناتوان بود.

این مطلب امکان دارد در مورد ما نیز اتفاق بیفتد؛ یعنى، ممکن است آموزه‏اى را در زمینه علوم از حضرت ببینیم و ابزارهاى علمى امروز نتوانند آن را اثبات کنند و یا حتى برخلاف آن بگویند، لیکن باید دانست که علومى که اساسش بر تجربه، آزمون و مشاهده است؛ به طور معمول در معرض ابطال است. این حقیقتى است که تاریخ علم براى ما گزارش کرده است. بنابراین علم ظنى، همچون علوم تجربى، هیچ‏گاه نمى‏تواند با آموزه‏هایى که به اعتقاد ما علم قطعى‏اند، در تعارض افتد و در آن خللى افکند.[۱۱] در هر حال به اعتقاد ما از آنجا که ائمه علیهم السلام، از مرتبه خاص وجودى برخوردارند- که این مرتبه، اعلا مرتبه عالم و عوالم هستى است- از علم‏ «مایکون و ماکان و ماهو کائن»، در پرتو علم خداوند و به اذن او، برخوردارند.

______________________________

پی نوشت ها:
[۱] ( ۱). اصول کافى، چهار جلدى، کتاب الحجه، ص ۳۲۹.

[۲] ( ۲). همان، ص ۳۲۱.

[۳] ( ۳). همان، ص ۳۷۴.

[۴] ( ۴). همان، ص ۳۹۳.

[۵] ( ۱). همان، ص ۳۵۰.

[۶] ( ۲). نهج‏البلاغه، خطبه ۱۸۹.

[۷] ( ۳). براى مطالعه بیشتر ر. ک: محمدجواد مغنیه، آیا امام على یک فیلسوف بود؟ ترجمه مرتضى الیاسى،( در مجله معرفت شماره ۳۷، صص ۶۳- ۵۶) و نیز براى آشنایى بیشتر با تحلیل فلسفى شخصیت و اوصاف امامان ر. ک: سید یحیى یثربى، فلسفه امامت،( وثوق، قم، چاپ اول ۱۳۷۸).

[۸] ( ۱). نهج البلاغه، خطبه ۱۸۶.

[۹] ( ۲). نهج البلاغه، خطبه اول.

[۱۰] ( ۱). نگا: العلم فى حیاتنا الیومیه، ج ۱، ص ۳۸.

[۱۱] ( ۲). در این باب ر. ک: دامپى یر، تاریخ علم، ترجمه عبدالحسین آذرنگ،( انتشارات سمت).

پاسخ دهید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد.